Prawo UE w zakresie gospodarki odpadami

Przystąpienie do Unii Europejskiej nałożyło na Polskę wiele zobowiązań wynikających z przyjętego dorobku prawnego UE. W zakresie gospodarki odpadami najważniejsze są:

• Dyrektywa 2008/98/WE, Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie odpadów oraz uchylająca niektóre dyrektywy,
• Dyrektywa 99/31/WE w sprawie składowania odpadów,
• Dyrektywa 2000/76/WE w sprawie spalania odpadów,
• Dyrektywa 96/61/WE w sprawie zintegrowanego zapobiegania i ograniczania (kontroli) zanieczyszczeń - IPPC,
• Dyrektywa 94/62/WE w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (zm. 1882/2003/WE, 2004/12/WE, 2005/20/WE),
• Dyrektywa 2004/8/WE w sprawie wspierania kogeneracji w oparciu zapotrzebowanie na ciepło użytkowe na rynku wewnętrznym energii oraz zmieniająca dyrektywę 92/42/EWG.

W połowie czerwca 2008 r. została przyjęta przez Parlament Europejski nowa ramowa dyrektywa w sprawie odpadów, która zakłada bardziej precyzyjne zdefiniowanie pojęcia odpadu oraz działań klasyfikowanych jako odzysk. Dyrektywa stwarza podstawę do ustalenia kiedy odpad przestaje być odpadem, a staje się produktem. Spalanie odpadów traktowane jest jako jedna z form odzysku.

Wprowadzenie nowej dyrektywy oznacza wprowadzenie racjonalnej gospodarki zasobami naturalnymi i ograniczenie składowania odpadów na składowiskach odpadów, zmniejszając w ten sposób emisję gazów cieplarnianych i przyczyniając się do ochrony klimatu. Celem zmienionej dyrektywy w sprawie odpadów jest optymalizacja i doprecyzowanie dotychczas obowiązujących przepisów dotyczących gospodarki odpadami. Trzy podstawowe cele znowelizowanej dyrektywy w sprawie odpadów to:

1. konsolidacja i uproszczenie prawodawstwa unijnego w zakresie gospodarki odpadami poprzez ujednolicenie przepisów zawartych w dotychczas obowiązujących aktach: dyrektywie Rady 75/442/EWG z dnia 15 lipca 1975 r. w sprawie odpadów (tzw. dyrektywie ramowej) (Dz. Urz. WE L 194 25.07.1975, str. 39, z późn. zm.), dyrektywie Rady 75/439/EWG z dnia 16 czerwca 1975 r. w sprawie usuwania olejów odpadowych (Dz. Urz. WE L 194 z 25.07.1975, str.23, z późn. zm.) oraz dyrektywie Rady 91/689/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. w sprawie odpadów niebezpiecznych (Dz. Urz. WE L 377 z 31.12.1991, str. 20, z późn. zm.),
2. doprecyzowanie definicji zawartych w dyrektywie 75/442/EWG, które nie były wystarczająco przejrzyste i powodowały wiele wątpliwości w trakcie interpretacji przepisów oraz transponowaniu ich do prawodawstwa krajowego,
3. zmiana podejścia do polityki w zakresie gospodarki odpadami zgodnie z podejściem wprowadzonym Strategią tematyczną w sprawie zapobiegania powstawaniu oraz recyklingu odpadów - ukierunkowanie dyrektywy w sprawie odpadów na zmniejszenie oddziaływania na środowisko wytwarzanych odpadów i procesów zagospodarowania odpadów, m.in. poprzez stosowanie myślenia w oparciu o cykl życia produktu.

Głosowanie nad przyjęciem dyrektywy zwróciło uwagę na znaczenie odpadów jako cennego surowca materiałowego i energetycznego. Wg EEA zaniechanie składowania odpadów wysokokalorycznych na składowiskach odpadów w Europie pozwoliłoby na zaoszczędzenie do 27% emisji dwutlenku węgla z założonego przez Unię Europejską do 2020 r. poziomu redukcji emisji CO₂.

W zmianie dyrektywy obok podstawowych definicji, które w większym lub mniejszym stopniu odzwierciedlają krajowe prawodawstwo, definiuje się także nowe podmioty w gospodarce odpadami tzw. dealerów oraz brokerów. Pod tymi pojęciami będą się kryć następujący przedsiębiorcy:

• "dealer" - przedsiębiorca działający na rynku w zakresie kupna i sprzedaży odpadów, włączając w to również takie podmioty, które fizycznie nie są w posiadaniu odpadów);
• "broker" - przedsiębiorca odpowiedzialny za organizowanie odzysku lub unieszkodliwiania odpadów w imieniu innych podmiotów - głównie wytwórców odpadów - włączając w to również takie podmioty, które fizycznie nie są w posiadaniu odpadów.

Z punktu widzenia dotychczasowej polityki gospodarki odpadami, swoistym novum jest wprowadzenie dwóch instrumentów prawnych umożliwiających wyłączenie materiałów, substancji i przedmiotów spod zakresu dyrektywy. Instrumentami tymi będą "koniec statusu odpadów" (end of waste) oraz wprowadzenie "produktu ubocznego". Wyłączeniu spod zakresu dyrektywy zgodnie z instrumentem "end of waste?" w pierwszej kolejności mają ulec odpady takie, jak: złom metali, kompost oraz gruz budowlany. Mechanizm ten, trudny obecnie do przewidzenia w skutkach dla rynku gospodarki odpadami, jak również trudny do oceny z punktu widzenia przyszłych zmian w prawie krajowym, wpłynie w dość istotny sposób na dotychczasowy system gospodarowania odpadami. Przesunie się mianowicie moment uznania danego odpadu za wyrób w kierunku jego pozyskania, a nie jak do tej pory w chwili jego przetworzenia.

Zaproponowany mechanizm jest niewątpliwie zdecydowanym złagodzeniem dotychczas obowiązujących przepisów, co oznacza, że jego przyjęcie otworzy rynek na wyłączone spod przepisów materiały, gdzie jedynym sposobem ich pozyskania będzie wyższa oferta cenowa.

Nowa dyrektywa, dokonując hierarchii postępowania z odpadami zasadniczo ustanawia kolejność priorytetów tego, co stanowi najlepsze z punktu widzenia środowiska, całościowe rozwiązanie w zakresie prawodawstwa i polityki dotyczących odpadów - zaś odstępstwo od takiej hierarchii może być konieczne w przypadku określonych strumieni odpadów, jeżeli jest to uzasadnione między innymi wykonalnością techniczną, opłacalnością ekonomiczną i ochroną środowiska. Ponadto wskazuje, że "naczelnym priorytetem w gospodarce odpadami powinno być zapobieganie ich powstawaniu oraz że ponowne wykorzystanie i recykling materiałów powinny mieć pierwszeństwo przed odzyskiem energii z odpadów, o ile i tylko w takim zakresie, w jakim są to najbardziej ekologiczne z dostępnych metod".

Przewiduje się, że selektywna zbiórka odpadów będzie obowiązywać przynajmniej w odniesieniu do: papieru, metalu, plastiku i szkła oraz, że:

1. do 2020 roku nastąpi przygotowanie do ponownego wykorzystania i recyklingu materiałów odpadowych - przynajmniej takich jak papier, metal, plastik i szkło z gospodarstw domowych i w miarę możliwości innego pochodzenia - zostanie zwiększone do minimum 50% wagi
2. do 2020 r. przygotowanie do ponownego wykorzystania, recyklingu i innych sposobów odzyskiwania materiałów - odpadu 17 05 04 - zostanie zwiększone do minimum 70% wagi.

Ponadto nowa dyrektywa ma na celu zmianę pojęć odzysku i unieszkodliwiania odpadów. Definicje te są rozróżniane poprzez ustanowienie kryteriów efektywności . Załącznik II jako proces odzysku R1 definiuje "wykorzystanie głównie jako paliwa lub innego środka wytwarzania energii". Pozycja ta włącza instalacje termicznego przekształcania odpadów przetwarzające komunalne odpady stałe, pod warunkiem, że ich efektywność energetyczna jest równa lub większa niż:

• 0,6* dla działających instalacji, które otrzymały zezwolenie zgodnie ze stosowanym prawodawstwem Wspólnoty przed dniem 1 stycznia 2009 roku;
• 0,65* dla instalacji, które otrzymały zezwolenie po dniu 31 grudnia 2008 roku.

* współczynnik niemianowany

Implementowanie prawa unijnego do ustawodawstwa krajowego w radykalny sposób ogranicza deponowanie odpadów komunalnych na składowiskach. Oznacza to rozbudowę zakładów odzysku i unieszkodliwiania odpadów, w których odpady będą przetwarzane, tak, aby po procesie uzyskać jak najmniejsza ilość odpadów kierowanych na składowisko oraz otrzymać odpad nadający się następnie do procesów odzysku i recyklingu.

Prawo UE w zakresie energetyki

Obecnie Polski sektor energetyczny jest w dużym stopniu zależny od unijnej polityki energetycznej. Dotyczy to zwłaszcza aspektów związanych z konkurencyjnością gospodarczą (liberalizacja rynku, rozwojem technologii, zapewnieniem dostępności energii dla wszystkich), bezpieczeństwem energetycznym oraz ochroną środowiska.

Najważniejsze dyrektywy dotyczące ciepła i energii przedstawiono poniżej:

• Dyrektywa 1996/61/EC Zintegrowane zapobieganie zanieczyszczeniom i kontrola zanieczyszczeń;
• Dyrektywa 1996/62/EC Ocena jakości powietrza i zarządzanie powietrzem;
• Dyrektywa 2001/77/EC Rozwój odnawialnych źródeł energii (OZE);
• Dyrektywa 2001/80/EC Emisje z dużych źródeł spalania;
• Dyrektywa 2001/81/EC Krajowe pułapy emisji;
• Dyrektywa 2002/91/EC efektywność końcowego wykorzystania energii oraz usługi energetyczne;
• Dyrektywy 2003/53/E i 2003/55/EC otwarcie wewnętrznych rynków energii dla wszystkich odbiorców, (od 1 lipca 2007r.);
• Dyrektywa 2004/08/EC Promocja wysokosprawnej Kogeneracji.